نگرشی بر ماهیت ” درس پرورشی” مدارس با تکیه بر میان رشته ای بودن آن

پایگاه خبری ایل بانگ ، پروانه باقری کاهکش ، آموزگار مقطع ابتدایی

چکیده:در سیستم آموزش و پرورش، بر اساس مصوبه ی شورای عالی آموزش و پرورش بعد از انقلاب، درسِ پرورش ناظر بر مجموعه فعالیت های نظری و عملی دانش آموزان بوده که کاربردی میان رشته ای با برخی دروس مانند ” هنر ” ، ” تعلیمات دینی” و” (( ادبیات)) “دارد.
این همگرایی و بین رشته ای بودن دروس مذکور در کار کردی موثر و با ایجاد تعامل بین دروس، می تواند دانش آموزان را به اهدافی مثبت؛ شخصیت ساز و مسئولیت پذیر رهنمون شود.
اساسا زنگ پرورشی بر هدف گرایی، بالندگی استعداد های گوناگون نهفته و اعتقاد پذیری دانش آموزان استوار است؛که این مهم مستلزم ایجاد فضایی نشاط انگیز، انگیزه ساز و رقابت های سالم و در نهایت ساخت شخصیت هوشمند و انتخاب گر برای جامعه ایران اسلامی است.
فعالیت های ” ارزشی – مذهبی” و “هنری” با شیوه های خلاقانه ی کلامی، تجسمی، نمایشی و ایدئولوژیکی در فرایند روحی – روانی دانش آموز مانند قوای ” فاهمه” ، “بالغه” و ” نابغه” ی او بسیار تاثیر گذار است.در بحث بین رشته ای یا میان رشته ای، آموزگاران و یا دبیران دروس هم گرا که بیشتر ذکر شد می توانند با تعاملی هم سُو دانش آموزان را با رغبت به دروس “دینی” ، “ادبیات” و “پرورشی” جذب نمایند.
کلیدواژگان:
درس پرورشی، بین رشته ای، رویکرد درس پرورشی، ادبیات، پدیدار های هنری.

مقدمه:
درس پرورشی از آنجایی که هدفش تقویت بنیه های “فکری-اعتقادی” و ظرفیت های نهفته ی” هنری در دانش آموزان است، مربی یا دبیر پرورشی با کشف این بنیه ها و ظرفیت ها و سپس تولید آنها نقش مهمی را در چشم انداز توسعه فرهنگی و نیروهای انسانی ایفا می کند.
کار کردها و فونکسیون این درسی با برخی دروس مانند(( تعلیمات دینی)) ، (( هنر)) و (( ادبیات)) تحت عنوان درس ” میان رشته ای” یا ((بینا متنی)) قابل بررسی و پژوهش است.
اگر چه وجود عملی این واحد درسی (پرورشی) به شکل کتاب های رسمی چاپ نشده است
ولی مربیان و دبیران پرورشی با گذراندن دوره های خاص و کسب تجارب گوناگون در آموزشهای ضمن خدمت، اهداف و اصول این درس را به شکلی عملی (با توجه به نیاز مطالعه ی همه جانبه) پیاده می نمایند.
این بخش از کار پرورشی چون بر اساس مشارکت و فعالیت های ابتکاری، بدیع و خلاقانه مانند کارهای موسیقی و نمایش، گزارش نویسی، تهیه نشریه دیواری، ارائه ی کنفرانس ها و خلاقیت های فردی و گروهی استوار است، بسیار متنوع و جذاب به حیات خود ادامه داده و از سویی، دانش آموز را برای مسئولیت پذیری و ترویج ارزشهای دینی وارد جامعه می کنند.
با همه ی این توصیف ها، ماهیت درس پرورشی با تاکید بر آموزش های درست ایدئولوژیک ( چه در امور نظری و چه در امور عملی) بخش قابل توجهی را برای شکل دادن شخصیت های معتقد به خود اختصاص داده است.این فعالیت ها موازیانه با سایر دروس مانند”قرآن”،”تعلیمات دینی” و به لحاظ شرکت در محافل مذهبی و مکان های مقدس و مکان های سیاحتی-زیارتی، نوعی جذابیت و لطافت روحی-معنوی را در دانش آموزان ایجاد می کند که در تعدیل و تلطیف دروس تکراری و شاید ملال آور، موثر واقع شوند.
در این حوزه از فعالیت ها، مربی پرورشی می تواند با انتخاب یک داستان از قصص قرآن کریم و با واژگان در خور سن دانش آموزان آن را بازگو کند و خود و یا بچه ها آن را به شکل نمایشنامه بنگارند و فرمی از درام را حتی به شکل تعالی برای مدرسه و یا مسابقات هنری اجرا نماید.در این بستر و وضعیت، دانش آموزان با هنر نمایش و مفاهیم دینی ارتباط برقرار کرده و کارکرده معناگرای آن در پرورش اعتقادی آنها مفید فایده قرار می گیرد. در این جا باز هم شاهد پیوند” میان رشته ای” بودن درس پرورشی هستیم.
( حتی پیامبران غیر الهی نیز در استفاده از قصه بسیار همت داشته اند. برای مثال بودا برای این که مفاهیم دینی اش بیشترین تاثیر را بگذارند از قصه استفاده می کرده است.(فلاح هاشمی 27:1400)
بنابراین، پژوهش در ماهیت و ژنئولوژی ( تبارشناسی) درس پژوهشی بدون ملاحظات و توجه به “بین رشته ای” بودن آن، کار تحقیق را نارسا و امکان شناخت آن را به سختی فراهم می کند.
“رویکرد بین متنی بر این اصل و اساس استوار است که هیچ متنی بدون پیش متن نیست” و به عبارت دیگر، هیچ متنی بدون ارتباط با متن های دیگر شکل نمی گیرد بلکه همواره با بهره گیری، خود آگاهانه تا ناخودآگاه از متن های پیشین خلق می شود. ( کنگرانی201:1389)
ارتباط درس پرورشی با سایر دروس که پیشتر ذکر گردید در حوزه های گوناگون از جمله حوزه ی”جامعه شناسی دانش آموزی” نیز قابل بررسی است که در این مجال اندک و مقال مختصر و کلی نمی شود به آن پرداخت ولی این ایده برای پژوهشگران فرصت خوبی را دارا است.
دغدغه ی نگارنده به عنوان یک آموزگار پرورشی در این مقاله این است که چرا درسپرورشی تاکنون در فضای علمی-پژوهشی و بررسی تطبیقی و ” میان رشته ای” مورد مداقه و پژوهش قرار نگرفته است؟
فرضیه های پرسش گرانه و طرح سوال های نگارنده در ارتباط با بررسی تطبیقی و “بین رشته ای” ( میان رشته ای) که می توانند در فرایند پژوهش ذکر شده قابل بررسی و تامل باشند بدین قرار اند:
– ایجاد محور های پژوهشی و گفتمانی بین محققان، هم اندیشان، نظریه پردازان و مجریان(فرهنگیان آموزش و پرورش) به ویژه مدرسین پرورشی، هنر ، دینی و ادبیات برای تبیین شاخص ها و متغیر های پژوهش به منظور تدوین ماهیت و جامعه شناسی علوم پرورشی در قلمرو آموزش و پرورش.
– شناسایی و زدودن عوامل متناقض نما بین دروس پرورشی، دینی ، هنر و ادبیات و رسیدین وفاق کاربردی و زبان مشترک در ساحت ایدئولوژیکی و مهارت های فرهنگی ، ادبی و هنری.
– شناسایی و تقویت ساخت مایه های ( عناصر تشکیل دهنده) زیباشناختی در دروس ذکر شده به منظور وفاق و تعامل بیشتر بین این رشته های درسی.
– شناسایی و کشف استعداد های گوناگون دانش آموزان در زمینه های هنری ( بازیگری، نویسندگی، نمایش ها و … ) و زمینه های مذهبی ( مانند : قرآن خوانی، مداحی، نقالی مذهبی و … ) از فرایند “بین رشته ای” پرورش با دروس مذکور به منظور معرفی آن ها به اولیاء ، معلمین و مشاورین مربوطه برای ادامه ی این استعداد ها در محیط ها و بستر های سازمانی و علمی نظیر هنرستان ها ، ادارات فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات و …
– ارائه ی راهکارهای منسجم، نظام مند و متنوع توسط پژوهشگران متخصین امور پرورشی با تکیه بر نقش “میان رشته” بودن درس پرورشی برای سیر تکاملی این رشته ی درسی.
زنگ پرورشی فرصتی مفرح و دل پذیری را به وجود می آورد تا دانش آموزان، فرهنگ و سنن ملّی و مذهبی کشورمان را احیا کنند و با مدد از دیگر دروس سنت های نمایشی مانند پرده خوانی های ملی یا مذهبی و یا نقالی های اسطوره ای و حماسی را در فرمی دراماتیک و نمایش اجرا نمایند و از زوال و فراموشی آنها جلوگیری نمایند.
” پرده خوانی به عنوان یکی از فرم های نمایشی، سنتی، زمینه ها و درون مایه های بی نظیری در بکارگیری خلاقیت، تخیل، و جلوه های گرافیک تصویری دارد… نکته ی مهم در مورد پرده خوانی در مقایسه با هنر های چند رسانه ای، حضور ادبیات داستانی ب عنوان بخشی اثر گذار در شکل دهی اجرا است.(ندایی 71:1389)
وجود یک کتاب به عنوان راهنمای فعالیت ها و به تعبیر علمی تر ، سند چشم انداز رویکرد، اهداف و اصول پیاده نمودن اهداف پرورشی به شکل کلی ، نیازی اساسی است تا مربی یا معلم پرورشی بتواند در چهارچوب های مشخص اهداف و اصول آن حرکت کند. بی شک این کتاب نباید مانند کتابهای علوم تجربی محدود باشد و یا مربی را تخته بند کار های قرار دادی و متکلفانه کند بلکه مانند کتاب هنر در دبستانها با اهداف و اصولی مشخص اما با آزادی و روشهای مقتضی، تاکید بر تربیت هنری و پرورشی دانش آموز داشته باشد.
بنده طی چندین سال فعالیت پرورشی در مقطع ابتدایی و متوسطه به این نتیجه رسیده ام که اگر هر درسی با رویه ی ( دانش آموز محوری)و ایجاد فضای راحت و انگیزه ساز همراه باشد، موفقیت آموزگار، دبیر و یا مربی بلامانع است. اشتراک روحی دانش آموز با رسانه ی آموزش و پرورش نیازمند ایجاد زمینه ی جذاب و مهمتر ، تفکر خلاق آموزش دهنده است که منجر به آفرینش های گوناگون و یا حداقل یادگیری درونی دانش آموز است و البته از فرصت های دیگر مانند حس رقابت، تشویق و فضای ابراز وجود آنها نباید غافل بود.
دروس پرورشی نوعی زمینه ی ارتباطی را نیز بین دانش آموز و جامعه فراهم می کند. این ارتباط باعث پدید آوردن “ادبیات”و “گفتمان” ویژه ای است که در زندگی جمعی باعث خلق و اجراهای هنری و فرهنگی مانند جشن ها و جشنواره ها ی خانوادگی،محلی و ملی می شود.
فعالیت های پرورشی این قابلیت را دارد که قوه ی فاهمه، بالغه و نابغه ی دانش آموز را پرورش دهد و اگر این رشته را موازیانه با رشته ی ادبی که بر عنصر کلام و سخنِ آراسته در نظر بگیریم باز هم به گونه ای با مقوله ی “میان رشته ای”بودنِ درس پرورشی مواجه می شویم که به لحاظ فعالیت های (نمایشی-کلامی)مانند نوشتن سرود،نشریه دیواری، و نمایشنامه نویسی، با بدنه ی کلاسی ادبیات ، همسانی پیدا میکند ؛ دانش آموز در این وضعیت به لحاظ بارور کردن قوای فاهمه و بلوغ فکری، به نبوغی می رسد که می تواند تولید کند و وضعیت خلق نماید.
“هنگامی که ادبیات را کنش بنامیم،دفاع از ادبیات نیز برای ما آسان تر می شود و جهان را متحول می کند”(آقا گل زاده 18:1389)این کاربرد جهان آفرین زبان در محیط مدرسه، مشترکا از کلاسهای ادبیات، هنر و پرورشی الهام پذیر است، اگر دانش آموز گنجینه و هوش کلامی قوی نداشته باشد چگونه می تواند در بازیها و نمایشهای کلامی درس پرورشی موفق باشد؟!
هر اندازه که دانش آموز در هنر های مربوط به کلام، فربه و توانمند است حتما یک دلیلش استفاده بهینه از دروس ادبیات فارسی و نگارش بوده که دایره ی واژگانی اش را غنی کرده است.این “میان رشته”بودن، به سان “بینا قیمتی” بوده که حتی در آثار شاعران بزرگ قابل مشاهده است، مانند این نقل قول سعدی از فردوسی که فرموده: چنین گفت فردوسی پاک زاد/که رحمت بر آن تربت پاک باد، میازار موری که دانه کش است/ که جان دار و جان شیرین خوش است.
“….گوینده موقعیتی را خلق می کند که در آن، واژه ها جهان خارج را تغییر می دهند و یا کنش سخن از گفته های جهت دهنده است که گویند برای مثلا خلق صحنه ای و یا داستانی به موقعیت و صحنه ی مورد نظر برای خلق اثر ادبی نیاز دارد.
بنابراین تلاش می نماید که جهان خارج را با واژه های در خور هماهنگ نماید”.(آقا گل زاده 19:1389)
از دیگر عوامل میان رشته ای بودن درس پرورشی با “اخلاق” که در کارنامه ی دانش آموز جایگاه نمره ای دارد و نه کلاسی، می توان به فرایند های تربیتی و پرورشی از جنبه های اخلاق اشاره نمود. این فرایند در فعالیت هایی که منجر به راستی و پاکی و تزکیه ی روحی دانش آموز می شود قابل تامل است.
“به کارگیری مربیان پرورشی در مدارس به تجلی معنای واقعی امر به معروف و نهی از منکر منجر می شود که می توان دانش آموزان را از آسیب های اجتماعی به دور دارد.” ( سایت اینترنت m2za.blagfa.com دست نوشته ی یک معلم)
هنرهای اجرایی (performing arts ) یکی دیگر از محصولات درس پرورش با ویژگی “میان رشته ای” با درس هنر است. اجرای شعر،قصه خوانی، بازی گری، تقلید صدا استند آپ کمدی، اعتماد به نفس او را برای بروز توانایی هایش در حضور معلمین و دانش آموزان قوی می کند، این گونه اجراها غریزه ی محاکات(تقلید) او را فعال تر می کند و با روند رو به پیشرفت در این گونه های اجرایی به مرحله ی بداهه پردازی و بدیهه گویی می رسد.
“غریزه ی تقلید و محاکات در نهاد ما طبیعی است. کسانی که هم از آغاز امر در این گونه امور بیشتر استعداد داشتند، اندک اندک پیش رفتند و به بدایه گویی پرداختند و هم از بدیهه گویی آنها بود که شعر پدید آمد.”(ارسطو: 118)

استفاده از متون ادبی که مرتبط با درس ادبیات است در پدیدارها و آفرینش های “هنر ی-پرورشی” می تواند پیوند عمیقی را به لحاظ گرایش قلبی( همذات پنداری) در دانش آموزان مقطع متوسطه ایجاد کند که هم التفات حسی با متون ادبی پیدا کنند و هم در برون ریزی این التفات در قالب اجرای هنر کلامی و یا نمایشی پلی محکم از عشق به هر دو زنگ درسی یعنی ادبیات و پرورشی بسازد. در این نوع فعالیت ها می توان تاثیرات پند و اندرز، وجود نماد ها و نشانه های فرهنگی و معنوی که محرز ترینش “مثنوی معنوی ” است را مشاهده نمود، چیزی که متاسفانه در کشور ادب پرور خود کمتر می یابیم، ولی در آن سوی کره ی خاکی، هنرمند کارگردانی به نام”پیتر بروک” و “ژان کلود کاریر” از متن ادبی و کلاسیک عرفانی ” سیمرغ عطار” ، نمایشنامه ای را به نام ( کنفرانس پرندگان) خلق و در کشور های جهان اجرا کرده اند.
“مثنوی معنوی یکی از آثار بزرگ مولانا جلال الدین محمد بلخی ، مشهور به رومی و مولوی است که حاصل یک عمر مطالعه و حمایت مولوی در علوم دینی و فلسفی است. مولوی در سرایش این اثر از حکایت و قصه سود جسته است. (حنیف 265:1399)
ارتباط دروس پرورشی و ادبیات جای بحث بیشتری دارد به ویژه ارتباط متون ادبی ( نثر یا نظم) با اجرای نمایش.
“… از سده ی چهارم پیش از میلاد که ارسطو رساله ی ” بوطیقا” (فن شعر) را تصنیف نمود، نمایشنامه را یکی از سه گونه ی کلان ادبی یا یکی از سه گونه شعر: ” نمایشی” ، “حماسی” و ” وصفی و غنایی” برشمرده اند و امروز گار نیز: “نمایشنامه”، “شعر”( وصفی و غنایی) و “داستان” سه گونه ی کلان ادبی به شمار می روند.” (ناظرزاده 4:1397)

نتیجه گیری:
درس پرورشی گستردگی عمیقی در ذهن و روح دانش آموز به وجود می آورد و به عنوان یک درس “میان رشته ای”با برخی دروس می تواند تجربیات و دیدگاه های مذهبی و هنری بیشتری را( در تعامل با دروس همسایه مانند:ادبیات،هنر،تعلیمات دینی، نگارش) کسب نماید.
اگر هنر،دین،اخلاق و فلسفه را به عنوان شناخت های اصلی انسان از هستی و زندگی به شمار بیاوریم قطعا فعالیت های متنوع و “بینا رشته ای”پرورشی می تواند شناخت و جهان بینی دانش آموز را قوی تر و مایه دارتر سازد.
همه ی دروس مذکور به عنوان پروژه های آموزشی و ” ساخت مایه های” ” گفتمان –متن” را در حوزه ی علوم انسانی شکل می دهند که هر کدام با تاثیراتی که بر هم دارند می توانند نقش “بینا متنی” را به عنوان پروژه های هم گرا و متصل ایفا نمایند و در ساخت گفتمان (discoarce) حوزه های علوم انسانی ( تربیت و پرورش، باور های اعتقادی، هنر ورزی، علوم ادبی، اخلاقیات) نقش به سزایی داشته باشند.

منابع:
1-آقا گل زاده، فردوسی، مجموعه مقالات هم اندیش، ش 17 ، انتشارات فرهنگیان هنر ،1389- تهران.
2- ارسطو ، فن شعر، ترجمه ی
عبدالحسین زرین کوب، انتشارات امیرکبیر ، 1357-تهران.
3-حنیف، محمد: عناصر داستانی و نمایشی در میراث ادبیات فارسی، انتشارات علمی و فرهنگی، 1399-تهران.
4- سایت اینترنت، m2za.blogfa.com ، دست نوشته های یک معلم.
5-فلاح هاشمی، میر شمس الدین: ماهنامه گاه نقد ، ش7 ، مجمع ناشران انقلاب اسلامی ، مرداد 1400 – تهران.
6- کنگرانی، منیژه: مجموعه مقالات و دومین هم اندیشی زبان شناسی، انتشارات فرهنگستان هنر، 1389-تهران.
7-ناظرزاده کرمانی،فرهاد: در آمدی به نمایشنامه شناسی، انتشارات سمت، 1397-تهران.
8-ندایی، امیرحسین: نشریه هنرهای زیبایی ، شماره 41، 1389-تهران.